[:sq]Eulogji për Fatos Nanon dhe legaliteti i tij si “liberal admirues pushteti pa pushtet” në pluralizmin politik shqiptar[:en]Eulogy for Fatos Nano and his legitimacy as a “liberal power worshipper without power” in Albania’s political pluralism[:]

[:sq]

“Liberali: admirues i pushtetit pa pushtet.”- G. Orwell

1 nëntori, dita e gjithë shenjtorëve, u zbardh me një hidhërim të thellë për politikën shqiptare. Patriarku i parë socialist që bekoi dhe zgjedhjet e para pluraliste e që drejtoi shtetin në vitet e brishta të demokracisë foshnjarake e pavetëdije, Fatos Nano, u nda nga jeta pas një heshtje të gjatë e të imponuar politike, por padyshim jo legaliteti i tij politik i cili do të mbetet një memento monumentale për gjithë brezat e rinj, aspirues të një politike liberale e reformatore.

Sikurse ndodh në kësisoj rastesh të largimit nga jeta të një figure të shquar politik, zakoni i shtypit kërkon një përmbledhje të shkurtër të historikut dhe aktivitetit politik. Për këtë informacion, lexuesi mund të shfletojë kollaj portalet mediatike dhe shtypin shqiptar. Këtu gjendet shkurtimisht një eulogji për njeriun i cili morri përsipër të drejtojë vendin në një kohë stuhie politike në vijim të rënies së Murit të Berlinit dhe hapjes së perdes së hekurt të diktaturave komuniste.

Ishte Fatos Nano ai të cilit, nomenklatura në shpërbërje e sipër, i besoi fijen e perit të Ariadnës për të orientuar Shqipërinë të dilte nga terri i errët i labirintit pluralist politik në të cilën po hynte, si dhe kamën e Peleut për të kryer prerjen e artë davinciane në qorrsokakun ideologjik dhe kapsllëkun partiak që i gjeti shqiptarët të pavendosur e të frikësuar:

• e para- “të pavendosur” pasi ishin të panjohur me alternativën e ofruar nga perëndimi për një sistem kapitalist me ekonomi tregu të hapur e parimet e lirisë së fjalës, shtypit e mendimit, sundimi i ligjit dhe ndarja e pushteteve ishin themelet bazë të sistemit demokratik;
• e dyta – “të frikësuar” pasi kujtojmë se në zgjedhjet e para të marsit-prillit 1991, një pjesë e vogël e votuesit shqiptar zgjodhi të votonte “frontet demokratike” të krijuara artificialisht nga partia mëmë komuniste, ndërsa 1.1 milion mbeti besnike ndaj PPSH-së.

Për këtë, pavarësisht emocioneve dhe ngjyrimeve ideologjike që shqiptari mund të ketë, merita e Nanos mbetet shmangia e gjakderdhjes dhe dhunës civile në rolin e tij si KM i parë i qeverisë teknike të tranzicionit, për të cilën shumë vende të tjera të ish-bllokut lindor socialist nuk i shpëtuan dot. Ai mbetet figura kyçe për tranzicionin politik shqiptar, kur dhe si fitues i zgjedhjeve të marsit-prillit’91, në rolin e KM në krye të socialistëve, zgjodhi të orientojë e udhëzojë 1.1 milionë besnikët e marksizëm-leninizmit-enverist që në zgjedhjet e përsëritura të marsit’92, të harronin ngjyrën e kuqe e të lyheshin blu.

Përveç kontributit si një politikan i mirë-kalkuluar dhe i zhdërvjellët për të lundruar në rrymat e ndryshimeve botërore politike e ruajtur paqen e siguruar rendin në vitet e brishta të një tranzicioni të egër politik, ajo që lartëson më tej figuron e Nanos mbetet kultura dhe etika morale e vizionit të tij politik dhe udhëheqjes së një shteti. Asnjë burrë tjetër shteti në historinë e pluralizmit politik shqiptar, i ardhur në pushtet me shumicën e votës së elektoratit të partisë, pra duke lënë mënjanë kryeministrat e zgjedhur me kompromis politik të dyanshëm, nuk ka pasur kulturën e dhënies së dorëheqjes politike nga posti i drejtuesit ekzekutiv të shtetit ose drejtimi i subjektit politik.

Në këtë prizëm, Fatos Nano ka lënë pas legalitetin e kulturës së dorëheqjes politike jo një herë, por tri herë:

• dy herë si KM i vendit:

1. pas zgjedhjeve të marsit-prillit’ 91- kur para tij u shpalos e qartë nevoja për t’iu nënshtruar trysnisë së ndërkombëtarëve për ta lundruar anijen shqiptare në ujërat perëndimore demokratike,
2. dhe shtatorit’ 98- kur përballë pakënaqësisë popullore të ndezur nga shembja e skemave piramidale financiare dhe përpjekja opozitare për ta kaluar në avantazhin e saj politik këtë moment duke mos kursyer asnjë instrumente

• dhe nga posti i kryetarit të PS në 2005- pas humbjes së zgjedhjeve parlamentare të korrikut përballë opozitës si dhe kritikave e gjendjes së krijuar kaotike brenda partisë

Paralelizimi i figurës politike të Nanos i bën jehonë shurdhuese skenës së sotme tragji-komike politike shqiptare, nëse vendoset për krahasim figura e tij me politikanët e opozitës së sotme që kanë udhëhequr partitë e tyre rishtazi në humbje maratonomake prej një dekade e sipër, e ku ndjekësit e tyre vijojnë të përçarë mes atyre që mbeten besnikë të zotëve peng të vulave, ose mesiave të vetëshpallur historikë.

Krahas kulturës së dorëheqjes politike, Fatos Nano demonstroi dhe natyrën e tij liberale si në ideologji ashtu edhe në drejtimin e qeverive ose grupeve parlamentare gjatë mandatave të tij si KM ose si kryetar partie, duke pranuar gjithmonë kompromise politike, bashkëpunime në krijimin e qeverive të pajtimit kombëtar duke integruar opozitën në poste qeveritare, dhe duke zhvilluar masivisht diskutime konstruktive e gjithëpërfshirëse me eksponentët e gjithë forcave politike në kuvendin popullor asokohe. Natyra e tij liberale u dëshmua edhe pas daljes nga burgu, kur Nano nuk u hakmor ndaj rivalëve të tij politik por vendosi t’ju shtrojë dorën e bashkëpunimit.

Fatos Nano do të mbahet mend edhe si reformator i parë i vendit për valën e nisur të ndryshimeve e transformimeve institucionale në Shqipërinë e sapo dalë nga ekonomia e centralizuar. Për më tepër, ai ishte promotor i transformimit e modernizimit politik edhe vetë përbrenda Partisë Socialist kur ndërmori i vetëm me guxim e kurajo procesin e katharsis më 2001.

Gjithë ky legalitet politik në fermën e kafshëve tona politike, e bën emrin e tij të denjë për eponimin duke perifrazuar shprehjen oruelliane, “një liberal admirues pushteti pa pushtet.”

P.S. Mjerisht, pjesa më e madhe e figurave të sotme aktive politike, kryesisht studentë gjatë kohës kur Nano ishte patriarku i PS, e qanë dhe e ngritën në qiell pas vdekjes. Por për gjithë ata shqiptarë që vuajnë nga amnezia politike, iu kujtojmë se ishin po këto figura politike, që n.q.s. mund të justifikohen për ostracizmin e tij politik në 2005 për hir të një “katharsis 2” brenda për brenda partisë, kurrsesi nuk mund të justifikohen më vonë për refuzimin e tij në postin e Presidentit të Republikës. Sot, Institucioni i Presidentit i është bashkangjitur radhës së kukullave institucionale të RSh në duart e ventrilokulistit që drejton KM. Fatkeqësisht, dialektika e historisë politike post-2005, dëshmon se liberalizmi nuk përkon me natyrën shtet-formuese e qeverisëse të popullit tonë. Megjithatë, na mbetet të shpresojmë për brezat e rinj që do aspirojnë skenën politike, që të gjejnë frymëzimin e duhur të kulturës politike duke analizuar e gjykuar legalitetin e lënë mbas të figurave politike, ku Fatos Nano padyshim do të mbetet paragon i vlerave liberale politike.

-###-

[:en]

“Liberal: a power worshipper without power.”- G. Orwell

November 1st, All Saints’ Day, dawned with a profound sorrow for Albanian politics. The first socialist patriarch to bless the nation’s inaugural pluralist elections, who guided the state through the fragile, infantile, and unconscious years of democracy, Fatos Nano, has passed away, following a long and imposed political silence. Yet, his political legitimacy will undoubtedly endure as a monumental memento for generations of young Albanians aspiring toward a liberal and reformist political culture.

As is customary when a prominent political figure departs this life, the press hastens to compile a brief summary of their biography and public career. For such information, the reader may easily consult the Albanian media portals and press archives. Here, however, lies a brief eulogy to the man who undertook to lead his country through a political tempest in the wake of the Berlin Wall’s fall and the lifting of the Iron Curtain that had long shadowed communist dictatorships.

It was Fatos Nano to whom the disintegrating communist nomenklatura entrusted the thread of Ariadne to help guide Albania out of the dark labyrinth of the political pluralism it was entering and the blade of Peleus, to make the Da Vincian golden cut through the ideological deadlock and party paralysis that had left Albanians  indecisive and frightened:

• Indecisive– whilst they were unfamiliar with the Western offered alternative of a capitalist system with an open market economy and the principles of free speech, free press, freedom of thought, rule of law, and separation of powers, the fundamental pillars of a democratic society;
• Frightened– since as we recall, in the first elections of March–April 1991, a tiny part of the Albanian electorate chose to vote for the “democratic fronts” artificially created by the mother Communist Party, while 1.1 million voters remained loyal to the PPSH (Party of Labor of Albania).

Regardless of one’s emotions or ideological leanings, Nano’s greatest merit lies in averting bloodshed and civil unrest during his tenure as the first Prime Minister of the transitional government, an outcome that many other post-socialist Eastern Bloc countries failed to avoid. He remains the pivotal figure of Albania’s political transition, for even as the winner of the 1991 elections, in his role as Prime Minister leading the socialists, he chose to guide and reorient those 1.1 million followers of Marxism-Leninism-Enverism, so that by the repeated elections of March 1992, they had learned to forget the red and paint themselves blue.

Beyond his contribution as a shrewd and deft politician, capable of navigating the global tides of political change while preserving peace and order in the harsh early years of transition, what elevates Nano’s figure even further is his culture and moral ethics, his political vision and statesmanship. No other head of government in the history of Albanian political pluralism, elected by the majority of his party’s electorate (thus excluding compromise-appointed prime ministers) has ever demonstrated the same civic culture of voluntary political resignation, both from the post of executive leader (PM) and from the leadership of his party.

In this light, Fatos Nano leaves behind a legacy of the legitimacy of political resignation, not once, but three times:

• Twice as Prime Minister of Albania:
  a) After the elections of March–April 1991, when the need became clear to yield to international pressure and steer the Albanian ship toward Western democratic waters;
  b) In September 1998, amid popular discontent fueled by the collapse of financial pyramid schemes and the opposition’s attempt to exploit that turmoil for its political gain, sparing no means to do so.
• And once as leader of the Socialist Party, in 2005, after losing the parliamentary elections of July and facing mounting internal criticism and disorder within the party.

When placed in parallel with today’s tragicomic Albanian political scene, Nano’s figure echoes thunderously: his example stands in stark contrast to the present-day opposition leaders who, after a decade of consecutive electoral defeats, still refuse to relinquish power, leaving their followers divided between the faithful of their “lords of seals” and those of self-proclaimed historical messiahs.

Alongside his culture of resignation, Nano also demonstrated his liberal nature, both ideologically and practically in the governance of his cabinets and parliamentary groups. Throughout his mandates as Prime Minister and party leader, he consistently accepted political compromise, engaged in cooperative governments of national reconciliation by integrating the opposition into cabinet positions, and fostered broad, constructive dialogue with representatives of all political forces within the People’s Assembly. His liberal nature was manifested also after his release from prison, when Nano did not retaliate against his political rivals but decided to extend a hand of cooperation to them.

Fatos Nano will also be remembered as the country’s first reformer in launching institutional transformations in post-centralized Albania. Moreover, he was a promoter of political modernization within the Socialist Party itself, having courageously undertaken the process of catharsis in 2001.

This entire political legitimacy within our political farm of animals, makes his name worthy of eponymous remembrance, paraphrasing Orwell’s phrase, “a liberal, a power worshipper without power.”

P.S. Regrettably, most of today’s active political figures, those who were students when Nano was the patriarch of the Socialist Party, have mourned and glorified him only after his death. Yet, for those Albanians suffering from political amnesia, let it be recalled that these very same figures, if they can be excused for his political ostracism in 2005 under the pretext of a “second catharsis” within the party, can never be excused for later denying him the Presidency of the Republic. Today, that institution has joined the long line of Albania’s institutional puppets, in the hands of the ventriloquist who occupies the PM.

Sadly, the dialectic of post-2005 political history shows that liberalism does not resonate with our people’s state-building or governing nature. Yet we must still hope that future generations aspiring to the political stage will find inspiration in the study of the political culture and legitimacy left behind by figures such as Fatos Nano who will undoubtedly remain a paragon of liberal political values.

-###-

[:de]

[:]