[:sq]Një armë nga Athina e lashtë për shumicën shterpë të pseudodemokracive të sotme[:en]A weapon from ancient Athens for the sterile majorities of nowadays’ pseudo-democracies[:]

[:sq]

Shohim vazhdimisht protesta masive në vende të ndryshme të Europës, po kur ka qenë hera e fundit që një qeveri europiane është rrëzuar prej tyre?

Pas një tranzicioni të turbullt, shumica e regjimeve të Europës lindore duket se janë stabilizuar: janë krijuar elita ekonomike e politike që kontrollojnë mjaftueshëm burimet e vendeve të tyre, deri në pikën sa mirëqenia personale varet nga nënshtrimi ndaj regjimit. Zgjedhjet janë materialisht të kushtëzuara nga klientelizmi gjithëpërfshirës, kurse protestat të pafuqishme përderisa nuk mund të cenojnë kontrollin politik ose burimet ekonomike të elitës.

Për më tepër, shtypja, përçarja ose kontrolli i opozitës nga partia në pushtet në shumë prej këtyre vendeve, bën që edhe ndonjë organizim kundërshtues të mos marrë drejtim të vetëdijshëm politik. Në Serbi, qindra mijëra qytetarë ngrihen kundër qeverisë, pa një përfaqësues të aftë t’u japë një alternativë ndaj pushtetit. Në vendin tonë, lloj-lloj grupesh protestuese ngushtojnë qëllimet e tyre në çështje sa më specifike për të mos kundërshtuar qeverinë si të tillë, dhe ndërkohë bëjnë ç’të munden për t’u distancuar fillimisht nga opozita dhe politika në përgjithësi. Pavarësisht fijeve të kontrollit mbi zgjedhjet, ekonominë, etj., krerët e qeverive në këto vende mund të përligjin pushtetin e tyre, me argumentin se janë të zgjedhur dhe nuk ka asnjë alternativë më të preferuar nga populli. Dhe mund të kenë të drejtë pasi dalin vazhdimisht fitimtarë të votës popullore.

Në botime akademike mbi polarizimin politik gjatë 2-3 dhjetëvjeçarëve të fundit (përfshirë dhe një artikull që pata botuar bashkë me dy profesore gjatë doktoraturës sime në Atlanta), është vënë re rritja e dallimeve politike mes mbështetësve të partive ose ideologjive të ndryshme në vendet pluraliste. Hendeku në rritje nuk është vetëm pasojë e pëlqimit/mbështetjes më kompakte të secilit grup për udhëheqësit e vet, por edhe të mospëlqimit në rritje për udhëheqësit e tjerë. Pra, preferenca politike, përveç se mbështetje për kë pëlqen, është edhe kundërshtim për atë që nuk do në pushtet.

Në sistemet e sotshme që nuk ofrojnë mjete të shprehjes së mospëlqimit politik, ky mund të manifestohet vetëm përmes votës për një kandidat/parti tjetër, pra një qytetar që ndjenjën e vet më të fortë ka mospëlqimin ndaj një kandidati/partie, detyrohet t’a shprehë në mënyrë të tërthortë duke votuar “të keqen më të vogël”.

Por nuk ka qenë gjithmonë kështu. Në Athinën e lashtë, për rreth një shekull, qytetarët mund të dëbonin me votë një person nga qytet-shteti i tyre për 10 vjet. Ishte një votë tërësisht negative, që nuk krijonte qeveri, as emëronte njeri në karrige, vetëm dëbonte ose jo një individ, zakonisht nga shtresa e lartë dhe politikisht aktiv. Gjithashtu, nuk ishte një gjyq, nuk vlerësoheshin prova e nuk thirreshin dëshmitarë: ishte thjesht një shprehje e vullnetit qytetar, me synim parandalimin e fuqizimit të pakthyeshëm të ndonjë personi që mund të vepronte kundër interesit të shtetit.

Në kushtet e sotshme, kur shumicat e ngulfaturave (asfiksuarve) nuk mobilizohen dot rreth një alternative ndaj pushtetit, ndoshta vendosja e fuqisë së dëbimit mund të jetë një qëllim për t’u ndjekur. Në fund të fundit, në mungesë të saj, janë qeveritë që po dëbojnë shumicat.

Mes gjithë udhëheqësve të Europës lindore që dalin fitimtarë të zgjedhjeve “për të keqen më të vogël”, sa do t’i mbijetonin një nisme të tillë?

***

[:en]

We frequently witness massive protests across various European countries, but when was the last time a European government actually fell because of them?

Following a turbulent transition, most Eastern European regimes now appear stabilized: economic and political elites have emerged, controlling sufficient national resources to the point where personal well-being depends on submission to the regime. Elections are materially conditioned by pervasive clientelism, while protests remain powerless as long as they cannot threaten the elite’s political control or economic interests.

Moreover, the ruling parties in many of these countries suppress, fragment, or co-opt the opposition, ensuring that even potential resistance lacks clear political direction. In Serbia, hundreds of thousands of citizens revolt against the government, yet no capable representative offers them an alternative to power. In our own country, various protest groups limit their demands to narrowly defined issues, avoiding direct confrontation with the government while actively distancing themselves from the opposition and politics in general.

Despite their grip on elections, the economy, and other levers of control, government leaders in these countries justify their authority by claiming they were democratically elected, and that no preferable alternative exists. And they may be right—after all, they consistently emerge victorious in popular votes.

Academic studies on political polarization over the past two or three decades (including an article I co-authored with two professors during my PhD in Atlanta) have observed a growing ideological divide among supporters of different parties in pluralistic societies. This widening gap is not only a result of stronger support for one’s own leaders but also of increasing opposition to those of rival factions. In other words, political preference today is not just about supporting who you like but also about rejecting who you don’t want in power.

In contemporary systems that do not provide alternative ways to express political dissent, this opposition manifests solely through voting for another candidate or party. A citizen whose strongest political sentiment is disapproval of a particular candidate or party is forced to express it indirectly—by voting for “the lesser evil.”

But it hasn’t always been this way. In ancient Athens, for nearly a century, citizens could vote to exile an individual from the city-state for ten years. This was a purely negative vote—it did not form a government or appoint anyone to office; it simply determined whether an individual, usually from the political elite, would be banished. It was not a trial; no evidence was assessed; no witnesses were summoned—just an expression of civic will aimed at preventing any one person from accumulating unchecked power that could threaten the state’s interests.

In nowadays’ conditions, where suffocated (strangled) majorities struggle to rally behind an alternative to those in power, perhaps implementing a similar mechanism of expulsion could be a goal worth pursuing. After all, in its absence, it is the governments that are expelling the majorities.

Among all the Eastern European leaders who repeatedly win elections as “the lesser evil,” how many would survive such a system?

***

[:]