[:sq]74-Vjetori i ekzekutimit të Sabiha Kasimatit- Marie Curie-ja Shqiptare[:en]74th Anniversary of the execution of Sabiha Kasimati, the Albanian Marie Curie[:]

[:sq]

Heshtja e një kombi që harron heronjtë dhe Intelektualët e tij

Sot shënohet 74-vjetori i ekzekutimit të Sabiha Kasimatit, shkencëtares së parë moderne shqiptare, një titane intelektuale, emri i së cilës duhet të jehonte në histori si një thesar kombëtar. Në vend të kësaj, sundon heshtja. Mediat shqiptare, të skllavëruara nga mediokriteti i kohëve moderne, nuk kanë gjetur hapësirë për ta kujtuar. Nuk ka emisione televizive për trashëgiminë e saj, as ceremoni shtetërore, as diskutime në shkolla, vetëm vërshimi i zakonshëm i Big Brother VIP, Përputhen, dhe spektakli grotesk i injorancës që ushqen një shoqëri të etur për argëtim të lirë në vend të ndriçimit intelektual.

Kjo heshtje nuk është rastësi; është një aktakuzë për një vend që ende refuzon të përballet me të kaluarën e tij. Ekzekutimi i Sabiha Kasimatit nuk ishte vetëm vrasja e një shkencëtareje brilante, por një shpallje lufte kundër dijes, kundër përparimit, kundër vetë idesë që Shqipëria mund të ishte më shumë se një provincë e errët e shtypjes politike dhe prapambetjes patriarkale.

Në një kohë kur 95% e popullsisë ishte analfabete dhe gratë shiheshin vetëm si mjete riprodhimi, Sabiha Kasimati ishte një përjashtim, një grua e shkencës, një dritë e mendimit të lirë.

Rrugëtimi i pioniere së pare shkencëtare grua: Nga Korça në elitën shkencore europiane

E lindur në Edirne në vitin 1912, një qytet i njohur për traditat e tij intelektuale, Sabiha Kasimati ishte një fenomen i rrallë në një Shqipëri të zhytur thellë në feudalizëm dhe patriarkalizëm. Ndërsa shumica e vajzave të reja dënoheshin me një jetë nënshtrimi, Kasimati theu barrierat e kohës së saj.

Origjina e familjes së saj vinte nga Libohova, pranë Gjirokastrës, por me kthimin e babait të saj në Shqipëri, u vendosën në Korçë, ku ajo ndoqi Liceun Francez, një institucion prestigjioz që edukonte mendjet më të ndritura të Shqipërisë dhe që i dha vendit patriotë, por fatkeqësisht edhe diktatorë. Prej aty, ajo mori hapin e paimagjinueshëm për një grua shqiptare, duke vendosur të studiojë jashtë shtetit, në Itali, në Fakultetin e Biologjisë në Universitetin e Torinos, duke u specializuar në iktiologji (studimin e biologjisë së peshqve). Ajo e përfundoi shkollimin me bursë të plotë të Mbretërisë Shqiptare, duke u diplomuar me shkëlqyeshëm në vitin 1941 dhe mbrojti tezën “Fauna e peshqve të ujërave të ëmbla të Shqipërisë.”

Në një kohë kur standardi i gruas tipike shqiptare ishte mirëmbajtja e shpisë, Kasimati u radhit mes mendjeve më të ndritura të Evropës, duke vërtetuar se gjinia nuk ishte pengesë për madhështinë shkencore. Sikurse Marie Curie revolucionarizoi fizikën, Kasimati ishte pionierja e ekosistemeve ujore shqiptare, duke kataloguar llojet e peshqve dhe duke hedhur bazat për kërkimet e ardhshme biologjike.

Siç shkruante Max Weber në “Etika Protestante dhe Shpirti i Kapitalizmit”: “Përparimi është i pamundur në shoqëritë që refuzojnë të thyejnë zinxhirët e traditës.” Shqipëria e fillimit të shekullit XX pikërisht ilustron idenë e vendit të mbërthyer nga prapambetja, ku kasta politike e kalbur si Don Kishot  i rezistonte çdo ndryshimi me të gjitha forcat e saj me qëllim ruajtjen e status-quosë së rendit shoqëror.

Dhe Kasimati, si një intelektuale e vërtetë, ishte një kërcënim ndaj kësaj status-quoje.

Një shkencëtare dhe humaniste në një vend të sunduar nga frika dhe dogmat ideologjike

Kërkimet shkencore të Sabiha Kasimatit ishin thelbësore. Ajo identifikoi mbi 250 specie peshqish të ujërave të ëmbla në Shqipëri, duke dhënë njohuri të paçmueshme mbi habitatet, migrimet dhe rëndësinë ekologjike të tyre. Ajo ishte pioniere në këtë fushë, duke punuar në një kohë kur Shqipëri s’kishte as institucionet dhe as infrastrukturën për të mbështetur këto kërkime akademike. Por, pavarësisht zbulimeve dhe punës së saj pionere shkencore, vepra e saj u injorua nga elitat politike të kohës. Shqipëria nuk ishte një vend për shkencëtarët,  por për oportunistët politikë dhe ideologët e verbër.

Në këtë kontekst real të kohës, Kasimati nuk ishte thjesht një akademike, por një grua e cila denjoi të mendojë, të sfidojë, dhe të kërkojë progres. Kjo e bëri atë të rrezikshme.

Dija si armiku # 1 i regjimit komunist

Me ardhjen e regjimit komunist të Enver Hoxhës, Shqipëria hyri në periudhën e saj më të errët. Diktatura, paranojake dhe hakmarrëse, i shihte intelektualët si armiq të shtetit. Shumë bashkëkohës që mbijetuan terrorin komunist kujtojnë se Sabiha Kasimati e njihte personalisht mangësinë intelektuale të diktatorit Enver Hoxha, me të cilin kishte studiuar në Liceun Francez të Korçës.

Nga ana tjetër, një fakt tjetër historik është se kur ajo u kthye nga Italia, duke punuar në Institutin Mbretëror “Nana Mbretëreshë”, në stafin e pedagogjisë për vajza, kishte mësuar edhe Nexhmije Xhuglini-n, e cila më vonë do të bëhej gruaja e diktatorit.

Më 10 tetor 1947, profesori i nderuar Selaudin Toto, themelues i Institutit të Shkencave të Shqipërisë, u ekzekutua me akuzën e “tradhtisë ndaj atdheut për komplot kundër pushtetit demokratik shqiptar.” Kasimati kishte punuar së bashku me Toto-n në Institutin e Shkencave dhe u trondit dhe u hidhërua thellësisht nga ekzekutimi i tij dhe i shumë intelektualëve të tjerë, të cilët Hoxha po i eliminonte në masë. E zhgënjyer dhe e revoltuar, ajo kërkoi një takim me kryeministrin Hoxha, ku i drejtoi pyetjen e famshme: “Me kë do ta ndërtosh Shqipërinë tani, me teneqexhinjtë apo me këpucarët?” Ndaj së cilës diktatori Hoxha iu përgjigj ftohtë: “Lëre iluminizmin francez, të këshilloj të lexosh Marksin dhe Leninin.” Mesa duket, ky takim vulosi fatin e saj.

Në vitin 1951, një skenar i sajuar për një atentat me bombë ndaj Ambasadës Sovjetike në Tiranë u përdor si justifikim për një nga spastrimet më brutale të regjimit. 22 intelektualë u arrestuan, u akuzuan pa asnjë provë, u torturuan dhe u ekzekutuan. Sabiha Kasimati ishte mes tyre. Faji i saj? Mendimi i lirë. Ajo kishte refuzuar të bëhej pjesë e partisë komuniste, ndaj ishte një objektiv i lehtë.

Natën e 26 shkurtit 1951, u tërhoq drejt një vendi ekzekutimi pranë lumit Lana, u pushkatua pa gjyq dhe u hodh në një varr të pashënuar. Fjalët e saj të fundit, sipas dëshmive të ish-të burgosurve, ishin të thjeshta, por sfiduese: “Nuk kam bërë asnjë të keqe. Faji im i vetëm është dija.”

Regjimi megjithatë nuk e vrau vetëm fizikisht, por tentoi t’i vjedhë edhe punën e saj akademike.

Siç ka zbuluar studiuesi Leka Ndoja, vepra e saj e fundit shkencore mbi florën dhe faunën e Shqipërisë, dorëzuar për botim në Akademinë e Shkencave në vitin 1950, u zhduk nga arkivat pas ekzekutimit të saj. Më vonë, studimi u rishfaq, por nën një tjetër autorësi. U botua me të njëjtin titull, “Peshqit e Shqipërisë”, por këtë herë nën emrin e shkencëtarit sovjetik Anatoli Poljakov dhe dy autorëve shqiptarë, Ndoc Filipi dhe Ndoc Raka.

Morali i historisë: Regjimi komunist nuk ekzekutoi vetëm fizikisht intelektualët, por u përpoq të fshinte çdo gjurmë të historisë që ata mund të linin pas, çdo trashëgimi që mund të jetonte përtej tyre.

Një epigram në kujtim të martires së dijes, Marie Curie-së shqiptare

74 vjet më vonë, Shqipëria mbetet ende një vend i përndjekur nga e kaluara e tij. Eshtrat e Sabiha Kasimatit dhe mijëra viktimave të tjera të komunizmit vazhdojnë të qëndrojnë në varre të paemërta, të harruara nga një shtet që nuk guxon të përballet me krimet e tij.

Siç shkruante Simone de Beauvoir në Seksi i Dytë: “Nuk lind grua, por bëhesh e tillë.” Sabiha Kasimati u bë një grua e shkencës, e sfidës, e shkëlqimit, në një ambient armiqësor të rrethuar me plot  barriera kulturore e stereotipe mesjetare.

Sot, ta kujtojmë Sabiha Kasimatin jo si viktimë, por si një martire të dijes, një simbol të kandilit intelektual që vazhdon të ndriçojë edhe në errësirën akute të injorancës mizore.

Ndaj gjithë viktimave të regjimit komunist, iu detyrohemi kujtesën. Por mbi këtë, iu detyrohemi atyre përkushtimin tonë për të mos lejuar më kurrë injorancën, shtypjen, dhe amnezinë historike të triumfojë sërish.

[:en]

The silence of a nation that forgets its heroes and intellectuals

Today, Feb.26^th marks the 74th anniversary of the execution of Sabiha Kasimati, Albania’s first modern female scientist, an intellectual titan whose name should echo in history as a national treasure. Instead, silence prevails. The Albanian media, enslaved by the mediocrity of the times, has not found the space to remember her. There are no TV programs dedicated to her legacy, no government ceremonies, no school discussions—only the usual flood of Big Brother VIP, Perputhen, and the grotesque spectacle of ignorance that feeds a society eager for cheap entertainment rather than intellectual enlightenment.

This silence is not an accident; it is an indictment of a country that still refuses to come to terms with its past. The execution of Sabiha Kasimati was not only the assassination of a brilliant scientist but a declaration of war against knowledge, against progress, against the very idea that Albania could be something more than a backwater of political repression and patriarchal darkness. In a time when 95% of the population was illiterate and women were seen as mere instruments for reproduction, Sabiha Kasimati stood as an anomaly, a woman of science, a beacon of intellect.

The journey of a pioneer: from Korça to the European scientific elite

Born in 1912 in Edirne, a city known for its intellectual vibrancy, Sabiha Kasimati was a rare phenomenon in a deeply feudal and patriarchal Albania. While most young girls were condemned to an existence of submission, Kasimati broke through the barriers of her time. Her family roots came from Libohova, near the city of Gjirokastra in South Albania. As a young girl, when her father returned in Albania and first settled in Korça, she attended the French Lyceum there, a prestigious institution that nurtured Albania’s brightest minds and gave many patriots to the county, though unfortunately also dictators. From there, she took the unthinkable step for an Albanian woman, she decided to pursue her higher education abroad, in Italy, at the faculty of biology at University of Turin, specializing in ichthyology (the study of fish biology). She completed her degree under the full scholarship given by the Albanian Kingdom at the time, finishing with excellence in 1941 and graduating with the thesis “Fish fauna of fresh water of Albania.”

At a time when Albanian women were denied by no education except maintaining the household, Kasimati stood alongside Europe’s greatest minds, proving that gender was no barrier to scientific excellence. If Marie Curie was revolutionizing physics, Kasimati was pioneering the study of Albania’s aquatic ecosystems, cataloging its fish species and laying the groundwork for future biological research.

Max Weber, in his seminal work The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, writes that “progress is impossible in societies that refuse to break the chains of tradition.” Albania, in the early 20th century, precisely illustrates the land trapped in the clutches of backwardness, with its political cast who like a Don Quixotte resisted every change with all its forces to preserve the status-quo of the society’s order.

And Kasimati, like all true intellectuals, was a threat to that status quo.

A scientist and humanist in a land ruled by fear & ideological dogmas

Sabiha Kasimati’s research in ichthyology was not only groundbreaking, but essential. She identified over 250 species of freshwater fish in Albania, offering insights into their habitats, migration patterns, and ecological importance. She was a pioneer in biological sciences, working at a time when Albania had neither the institutions nor the infrastructure to support such research. Yet, despite her brilliance, her work was largely ignored by the political elite. Albania was not a land for scientists, but rather for political opportunists and sightless ideologues.

In this real context of the time, Kasimati was not just an academic, she was a woman who dared to think, to challenge, to demand progress. And that made her dangerous.

Knowledge was the public enemy #1 to the communist regime

With the arrival of Enver Hoxha’s communist regime, Albania entered its darkest period. The dictatorship, paranoid and vengeful, viewed intellectuals as enemies of the state. Many contemporaries who survived the communist times, recall that Kasimati knew personally the intellectual deficiency of the dictator Enver Hoxha, with whom she had studied together in the French Lyceum.

On the other hand, another historical fact is that when she came back from Italy, while working for the Royal Institute “Mother Queen” in the female pedagogy staff, she taught also to Nexhmije Xhuglini, later to become the wife of the dictator. In Oct. 10th 1047, the honorable Pr. Selaudin Toto, founder of the Albanian Institute of Sciences, was executed with the accusation “treason against the motherland by plotting to overthrow the Albanian democratic power.” Kasimati had worked together in the Institute with Toto and was left shocked and bittered by his and many other intellectual executions that Hoxha had massively undertaken. Hence, she decided to request a meeting with the Premier Hoxha, where she famously asked him “With whom you intend to build Albania now, with the tinsmiths or the shoemakers?”, to which Premier Hoxha had replied “Stop reading the French Enlightenment, I advise you to read Marx and Lenin.” Apparently, this meeting signed her fate.

In 1951, an alleged (and fabricated) plot to bomb the Soviet Embassy in Tirana became the excuse for one of the regime’s most brutal purges. 22 intellectuals were rounded up, accused without evidence, tortured, and executed. Sabiha Kasimati was among them. Her crime? Being an independent thinker. Having refused to join the communist party, she was an easy target. On the night of February 26, 1951, she was dragged to a mass execution site near the Lana River, shot without trial, and thrown into a nameless grave. Her final words, as reported by fellow prisoners, were simple yet defiant: “I have done nothing wrong. I am guilty only of knowledge.”

Not only was she executed, but as it has brought into light by the researcher Leka Ndoja, even her academic work and intellectual copyright stolen. Her last academic work for the fauna and flora of Albania, submitted for publishing in the Academy of Sciences in 1950, but which disappeared from the archives shortly after her execution, later on was re-published with the same title “Fishes of Albania” but under the authorship of soviet scientist Anatoly Polyakov and two Albanian co-authors Ndoc Filipi and Ndoc Raka.

The morale of the history: the communist regime not only executed physically the intellectuals but attempted to erase every trace of history left behind by them which might constitute any form of legacy.

An epigram in memory of another martyr, by the victim of red terror, the Albanian Marie Curie

74 years later, Albania remains a country haunted by its past. The bones of Sabiha Kasimati and thousands of other victims of communism still lie in unmarked graves, forgotten by a state too cowardly to reckon with its crimes. Why? Because its Benjamins are still composing and holding important government positions, while pretending to navigate Albanian into the EU-integration.

As Simone de Beauvoir wrote in The Second Sex, “One is not born a woman, but rather becomes one.” Sabiha Kasimati became a woman of science, of defiance, of brilliance, in an hostile environment filled with cultural barriers and medieval stereotypes. She was Albania’s Marie Curie, not because she merely pursued science, but because she dared to do so in a land that demanded her silence.

Today, let us remember Sabiha Kasimati not as a victim, but as a martyr of knowledge, as a symbol of the intellectual torch that shed light also in the acute darkness of fiendish ignorance.

To all the victims of the communist regime, we owe remembrance. But more than that, we owe them a commitment to never let ignorance, repression, and historical amnesia win again.

[:]